Pisz w przeszłości miał szczęście do koronowanych głów. Wielokrotnie gościli tu monarchowie, ludzie ważni - znani z najskromniejszych nawet podręczników historii. Należał do nich również rosyjski imperator Aleksander I, który przejazdem gościł w Piszu u schyłku epoki napoleońskiej.

„…Nasze dzieci przeklinać nas będą..” czyli opór wobec kolektywizacji wsi.

Dokumenty z 1950r.

W lipcu 1948r. odbyło się plenum KC PPR, na którym ogłoszono tezę, że wraz z rozwojem socjalizmu w Polsce następuje zaostrzenie walki klasowej. W praktyce oznaczało to przyspieszenie procesów upaństwawiania i uspołeczniania gospodarki, oczywiście w taki sposób, jak wyobrażali to sobie polscy komuniści. Jednym z frontów tej walki miała być kolektywizacja polskiej wsi. W kolejnych latach cały kraj stał się polem zmagań podległego komunistom aparatu (PZPR, ZSL, MO i UB, organizacje młodzieżowych, administracja itp.) z rolnikami indywidualnymi o utrzymanie niezależności polskiej wsi. Władze stosowały tu najróżniejsze formy nacisku, włącznie z werbunkiem agentury, tzw. domiarami podatkowymi i fizycznymi represjami wobec opornych.

Wojna w latach 1519-1521 należała do ostatnich, jakie państwu polsko-litewskiemu przyszło toczyć z usadowionym nad Bałtykiem Zakonem Krzyżackim. Wielki Mistrz Zakonu a jednocześnie siostrzeniec polskiego króla Zygmunta I Starego - Albrecht Hohenzollern liczył, że uda mu się cofnąć czas i dzięki pokonaniu odwiecznego wroga przywrócić państwu krzyżackiemu dawną potęgę. Obok połączonych unią Polski i Litwy przeciw Albrechtowi stanęło Księstwo Mazowieckie sąsiadujące z Prusami Zakonnymi. Już w styczniu 1520r. gromadziło ono swe siły do ofensywy na puszczańską część Prus w regionie Pisza i Ełku. Miały to być wprawdzie działania o charakterze pomocniczym, ale istotne ze względu na konieczność zdobycia kilku zamków krzyżackich broniących południowej granicy państwa zakonnego.

P a r t y z a n c k i   o d w e t.

Tablica

 W przedsionku kościoła św. Jana Chrzciciela w Piszu znajduje się tablica następującej treści: „Żołnierzom Armii Krajowej oddziału partyzanckiego Konfederacji Narodu – VIII Uderzeniowego Batalionu Kadrowego – dowodzonego przez podporucznika Stanisława Karolkiewicza - „Szczęsnego” – poległym w okresie drugiej wojny światowej w obronie wolności i niepodległości Polski, którzy w sierpniu 1943 roku – tutaj – w rejonie Turośli i Puszczy Piskiej – przeprowadzili działania bojowe przeciwko hitlerowskim najeźdźcom. Cześć obrońcom wiary ojców i rodzinnej ziemi”. Tablica ufundowana w schyłkowychlatach PRL  przypomina jeden z

„Strzelał z automatu, bo był pijany…”

czyli masakra w Orzyszu (1946r.)

Przestępstwa z bronią w ręku dokonywane przez funkcjonariuszy UB czy MO, nierzadko pod wpływem alkoholu, należały do częstych zjawisk towarzyszących powojennej rzeczywistości na Warmii i Mazurach. Jednym z wielu takich zdarzeń był wypadek w nocy z 18 na 19 sierpnia 1946r. w Orzyszu, gdy dziewiętnastoletni młodszy referent PUBP Pisz (wykształcenie podstawowe,