Pierwotne rozplanowanie miasta należy odnieść do piętnastego wieku. Jednakże podział na ulice i działki nastąpił dopiero po otrzymaniu praw miejskich, co miało miejsce w 1645 r. W ramach założenia urbanistycznego z 1451 r. wytyczono prostokątny rynek, wzdłuż północnej strony którego przebiegał główny ciąg komunikacyjny wschód-zachód, funkcjonujący zresztą do dziś (ulica Kościuszki i Wojska Polskiego). Ulica Rybacka jest jedną z najstarszych ulic w Piszu, której założenie w obecnym kształcie pochodzi co najmniej z siedemnastego wieku. W owym czasie meandrujące koryto Pisy znajdowało się znacznie bliżej ulicy Rybackiej i należy przypuszczać, iż mieszkali na niej rybacy trudniący się połowem ryb na pobliskiej rzece i jeziorze Roś.

Jeszcze w latach 60. i 70. kończącego się stulecia zabudowa ulicy Rybackiej miała swoisty, małomiasteczkowy charakter z wieloma budynkami z pierwszej połowy dziewiętnastego wieku. Według ówczesnej klasyfikacji były to budynki oznaczone numerami: 9, 12, 13, 15, 16, 17, 18, 30. Wszystkie były częściowo przebudowane, zwrócone kalenicą do ulicy. Zostały założone na planie prostokąta. Domy te były budynkami parterowymi, murowanymi i otynkowanymi. Przykryte były dachami dwuspadowymi, w niektórych istniały mansardy. Wejścia umieszczone były przeważnie na osi budynku. Z kolei mniej więcej naprzeciw pływalni (pod ówczesnym nr. 29) znajdowała się chałupa mazurska, która była przykładem budownictwa z początku dziewiętnastego wieku. Była zwrócona szczytem do ulicy. Zbudowana została na rzucie prostokąta o wymiarach 12,7 m x 8,2 m. Szczyt budynku był deskowany pionowo, z oknem pośrodku, natomiast pozostała część otynkowana. W sieni znajdowała się czarna kuchnia. W okresie międzywojennym chałupę gruntownie przebudowano, ale wewnątrz układ wraz z kuchnią pozostał prawie niezmieniony.

Przed 1945 r. przy ulicy Rybackiej istniał również sporej wielkości browar „Masovia” (w miejscu obecnego sklepu rybnego), należący do rodziny Bayerów. Główny budynek przepadł tuż po wojnie. W 1993 r. rozebrano parterowy budynek, w który mieszkał wraz z rodziną ostatni właściciel browaru – Robert Bayer. (...). Natomiast tzw. baszta koło Muzeum Ziemi Piskiej jest prawdopodobnie budynkiem gospodarczym należącym do browaru, w którym pierwotnie była stajnia, a na wyższej kondygnacji znajdował się spichlerz.

Wreszcie na koniec do omówienia pozostał najcenniejszy zabytek przy ulicy Rybackiej 8, czyli tzw. „dom myśliwski Augusta II Mocnego”, w którym obecnie mieści się Społeczne Ognisko Muzyczne. Jest to jedyny zachowany dom mieszkalny w Piszu pochodzący z osiemnastego wieku (późnobarokowy). Wzniesiony został z cegły na planie równoległoboku, jako parterowy budynek narożny z jednotraktową dobudówką o podobnej formie. Występuje w nim układ pomieszczeń dwudzielny z sienią pośrodku, wewnątrz której znajduje się balustrada otaczająca schody. Budynek jest otynkowany, częściowo podpiwniczony i posiada użytkowe poddasze, pokryte dachem dwuspadowym, łamanym, z czerwoną dachówką ceramiczną. W dachu od strony wschodniej znajduje się wybudówka ze szczytem falistym oraz mansardami. Od ulicy Rybackiej do budynku prowadzą drzwi dwuskrzydłowe, z charakterystycznym ornamentem w formie rybich łusek. Do 1945 r. mieściła się w nim znana firma spedycyjna należąca do Rudolfa Meyera, a założona w 1892 r. przez jego ojca, Heinricha Meyera. Według lokalnej tradycji miał w nim nocować w 1698 r. król August II Mocny, podczas pamiętnych łowów w Puszczy Piskiej. Jednakże źródła historyczne mówią co innego. Budynek został wzniesiony później. Poza tym elektor Fryderyk III przyjmował gościa na piskim zamku. Dla polskiego króla i najdostojniejszych polskich magnatów przygotowano pokoje na zamku. Przy okazji warto zwrócić uwagę na to, że podczas spotkania w Piszu zapadła decyzja o zmianie układu w tej części Europy. Fryderyk III uzyskał od naszego władcy zgodę na koronację na króla Prus i zupełne uniezależnienie się od Polski (potwierdzenie układu welawskiego). Pruski rozwód z Polską odbywał się podczas wielkiego polowania i uczty, o której ówczesny kronikarz (biskup Andrzej Chryzostom Załuski) pisał: „Pito obficie – każdy na ile pozwalał mu wiek – przy dźwiękach muzyki, trąb i armat (...)”.

Tab. Zabudowa historyczna ulicy Rybackiej – budynki istniejące i nieistniejące. Oprac. własne.

Dawna zabudowa ulicy Rybackiej, która szczęśliwie przetrwała wojenną pożogę podupadła w okresie Polski Ludowej. Budynki, nie remontowane przez dziesięciolecia, rozpadły się. Domów pochodzących sprzed drugiej wojny światowej jest dziś raptem kilka. Oprócz zabytkowego budynku późnobarokowego na uwagę zasługują domy oznaczone numerami 14 (przed i po wojnie należący do rodziny Johannesa Bachem) i 24. W miejscu dawnej zabudowy po prawej stronie ulicy pojawiły się budynki „postsosjalistyczne”, zaś od strony Pisy głównie zabudowa szeregowa, wzniesiona w latach 90. Całość sprawia wrażenie nieco chaotycznego układu, zaś niektóre z budynków nie mają szczególnych wartości architektonicznych jak na centrum miasta.

Ryszard Wojciech Pawlicki

(Źródło: R.W. Pawlicki, Ulica Rybacka w Piszu, Jantarowe Szlaki, 2004, nr 4, s. 22-23).